Chương trình Phát triển Liên Hiệp Quốc (UNDP) đã lên tiếng cảnh báo về tình trạng mở rộng các trang trại trồng điều ở tỉnh Stung Treng, đông bắc Campuchia. Trong một báo cáo đầu tháng 7, chi nhánh UNDP tại Phnom Penh nhấn mạnh “việc mở rộng không hợp lý có nguy cơ gây nạn phá rừng”.
“Nông nghiệp tiếp tục đóng vai trò sống còn trong sinh kế của người dân Stung Treng. Nhưng mở rộng đất canh tác cũng nổi lên là một tác nhân chính gây ra nạn phá rừng và suy thoái môi trường. Việc mở rộng, đặc biệt cho các loại cây trồng như điều, đã thúc đẩy việc mất rừng, làm suy yếu đa dạng sinh học, suy thoái sức khỏe của đất và đe dọa năng suất nông nghiệp lâu dài của khu vực”, thông cáo của UNDP nêu rõ.
Thách thức của ngành điều
Báo cáo tháng 7 của UNDP nhấn mạnh rằng nông dân trồng điều thường có xu hướng mở rộng diện tích canh tác để tiếp cận các thị trường mới trong bối cảnh nhu cầu điều toàn cầu ngày càng tăng.
Theo Bộ Nông lâm ngư nghiệp (MAFF), Campuchia xếp thứ ba thế giới về diện tích trồng điều, với ước tính 580.117 ha đang thu hoạch, và 120.000 ha trồng mới.
Trong đó, Stung Treng xếp thứ 5 về diện tích trồng điều với gần 52.700 ha. Tỉnh Kampong Thom có diện tích lớn nhất với khoảng 147.700 ha, tiếp theo là Kratie (102.500 ha) và Ratanakiri (97.200 ha), Preah Vihear (72.000 ha). Hồi tháng 2, MAFF đã thực hiện khảo sát sản lượng và chuỗi giá trị điều ở bốn tỉnh Stung Treng, Preah Vihear, Ratanakiri và Kampong Cham.
Diện tích rừng đang thu hẹp tại Campuchia, khi nạn phá rừng gia tăng để lấy đất trồng cao su, tiêu, điều và các loại nông sản giá đang gia tăng khắp Campuchia. Chỉ riêng Stung Treng, tỉnh đã mất gần 1.000 ha rừng tự nhiên trong giai đoạn 2001-2024, chỉ riêng năm 2024 là 590 ha, theo Global Forest Watch.
“Việc mở rộng đất canh tác không bền vững – chẳng hạn như phá rừng hoặc chuyển đổi các khu hệ sinh thái nhạy cảm – góp phần vào nạn phá rừng, mất đa dạng sinh học và khiến khí hậu dễ bị tổn thương hơn. Nếu không có đủ thông tin hoặc các biện pháp khuyến khích, nông dân thường không nhận ra những rủi ro lâu dài về môi trường và kinh tế mà hành động này gây ra”, báo cáo của UNDP nói.
Tổ chức này cho biết biến đổi khí hậu cũng đang khiến việc trồng điều ngày càng trở nên thách thức. “Nhiệt độ tăng, lượng mưa thất thường, hạn hán kéo dài và mùa lạnh dài hơn đang làm chậm quá trình thu hoạch, giảm năng suất và hạ thấp chất lượng hạt, đặc biệt ảnh hưởng đến tỷ lệ thu hoạch nhân, khiến tỷ lệ hạt lỗi hoặc kém chất lượng nhiều hơn”.
Ông Sophal Laikong, quyền CEO của Liên đoàn Điều Campuchia (CCF), nói rằng các điều kiện khí hậu đã khiến sản lượng điều nước ngày giảm 20% trong năm 2022.
UNDP cho biết hầu hết nông dân thiếu kiến thức và nguồn lực để thích ứng, tạo ra một vòng luẩn quẩn. Biến đổi khí hậu làm giảm năng suất, thúc đẩy nông dân phá thêm rừng, đất bạc màu buộc phải sử dụng nông dược nhiều hơn, làm môi trường suy thoái. “Nếu không có sự đầu tư khẩn cấp vào các phương pháp thực hành bền vững và khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu, tương lai của ngành trồng điều và hệ sinh thái mà nó phụ thuộc đang gặp rủi ro”.
UNDP cũng nói rõ các hình thái thời tiết bất thường, bao gồm rét kéo dài, mưa quá nhiều và sâu bệnh bùng phát gia tăng, đã làm gián đoạn quá trình phát triển và thu hoạch của hạt, dẫn đến các vấn đề về chất lượng và tổn thất sau thu hoạch cao hơn. Sản lượng hạt điều xuất khẩu của Campuchia tăng khoảng 15% trong nửa đầu năm, nhưng nông dân cũng phải vất vả hơn khi phải chi nhiều hơn cho thuốc trừ sâu và quản lý dịch bệnh.
Hiệp hội Hạt điều Campuchia (CAC) cũng có cùng nhận định về các áp lực chi phí do thuốc trừ sâu và dịch bệnh. Giá thị trường, duy trì mức trung bình 5.300 riel (gần 35.000 đồng) mỗi ký. CAC nhấn mạnh rằng việc tiếp tục đầu tư vào đổi mới và thích ứng với khí hậu là rất quan trọng để đảm bảo tương lai của ngành điều Campuchia.
Tìm tương lai mới
Báo cáo mới nhất của UNDP đã đề ra ba giải pháp cho ngành điều Campuchia. Đầu tiên là thúc đẩy canh tác nông nghiệp tái tạo và thích hợp với điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu. Kế đến là phát triển các nền tảng số giúp nông dân chia sẻ thông tin về nông nghiệp bền vững, tránh được vấn nạn lớn là mua phân bón giả, vừa mất tiền vừa gây hại cho mùa màng và đất canh tác. Cuối cùng là đầu tư cho công nghệ sau thu hoạch và chế biến nhằm gia tăng giá trị của chuỗi.
UNDP và FAO (Tổ chức Lương Nông Liên Hiệp Quốc) cũng đang phối hợp Đại học Nông nghiệp Hoàng gia (RUA) đang nỗ lực củng cố cơ sở dữ liệu, chứng cứ để phát triển các loại hàng hóa không tàn hại rừng thông qua dự án đánh giá chuỗi giá trị cây điều ở Campuchia. Stung Treng là một phần của chương trình.
Chính phủ Campuchia đã hình thành chính sách phát triển 5 năm cho ngành điều giai đoạn 2022-2025. Campuchia đang nỗ lực hình thành Khu công nghiệp hạt điều (CIP) tại tỉnh Kampang Thom vào cuối năm nay, nhằm gia tăng giá trị chế biến của ngành điều nước này.
Sản lượng điều hàng năm 800.000 – 1 triệu tấn. Thị trường láng giềng Việt Nam tiêu thụ 90-95% sản lượng hạt điều của Campuchia.
Doanh nghiệp Việt Nam chuộng nhập hạt điều Campuchia nhờ lợi thế về logistics. Một lô hàng vận chuyển từ Campuchia về Việt Nam chỉ mất 1-2 ngày, cước vận chuyển tương đối thấp so với cước vận chuyển bằng đường biển khi nhập khẩu từ các quốc gia khác, như Tanzania và Nigeria.
Ricky Hồ / BSA Media
