Trung Quốc đang tăng cường cho vay và tài trợ cho các nước có thu nhập cao, không còn ưu ái ODA với các nước đang phát triển,
Phòng nghiên cứu AidData thuộc Đại học William & Mary ở Virginia đã theo dõi hơn 30.000 dự án và hoạt động liên quan đến các nhà tài trợ và bên cho vay Trung Quốc. Nghiên cứu của AidData công bố tháng 11 cho thấy Bắc Kinh dành ưu tiên cho các khoáng sản và tài sản công nghệ cao.
Tỷ lệ cho nước nghèo vay chỉ còn 12%
Tỷ lệ danh mục cho vay dành cho các nước có thu nhập thấp và trung bình thấp đã từ 88% năm 2000 giảm còn 12% năm 2023, trong khi tỷ lệ dành cho các nước có thu nhập trung bình cao và thu nhập cao đã tăng từ 24% lên 76% trong cùng kỳ. Báo cáo cho biết thêm, ngay cả khi các nước phương Tây đang bị mắc kẹt trong cuộc cạnh tranh công khai với Bắc Kinh, các tổ chức tài chính của họ vẫn chọn hợp tác với các ngân hàng nhà nước Trung Quốc bằng cách vay những khoản tiền lớn.
AidData cho biết những phát hiện của họ “phá vỡ huyền thoại” rằng hoạt động cho vay nước ngoài của Trung Quốc chủ yếu tập trung vào các “Sáng kiến Vành đai con đường” (BRI). Báo cáo đồng thời nhấn mạnh sự chú trọng của Trung Quốc trong các nỗi lực tự chủ trong các lĩnh vực công nghệ chủ chốt từ máy bay không người lái đến công nghệ lượng tử, như được nêu trong kế hoạch kinh tế 5 năm bắt đầu từ năm 2026. Báo cáo cho biết, cho vay dự án cơ sở hạ tầng, vốn từng chiếm 75% danh mục đầu tư của Bắc Kinh, đã giảm xuống còn dưới 25%.
Đồng tác giả báo cáo, Brooke Escobar, nhận định “Chúng ta đang chứng kiến một sự định hướng cơ bản, chuyển từ việc thúc đẩy phát triển kinh tế và phúc lợi xã hội ở các nước tiếp nhận – vốn là mục tiêu chính – sang việc thúc đẩy khả năng cạnh tranh kinh tế và an ninh quốc gia của các nhà cung cấp viện trợ và tín dụng”.
Điều này đã dẫn đến sự sụt giảm tỷ lệ cho vay và tài trợ nước ngoài được xem là viện trợ. Trung Quốc đang tập trung vào việc “củng cố vị thế là chủ nợ quốc tế đầu tiên và cuối cùng mà không ai có thể xa lánh hoặc gây hấn”, bà Escobar nhấn mạnh.
Con nợ nhà giàu
Báo cáo mới của AidData nhấn mạnh Mỹ là nước nhận tài trợ hàng đầu từ các chủ nợ nhà nước Trung Quốc trong giai đoạn 2020-2023, với hơn 200 tỉ đô la.
Các mục tiêu tài trợ tại Mỹ rất đa dạng.
Theo AidData, các trung tâm dữ liệu ở Bắc Virginia, các nhà ga tại Sân bay Quốc tế John F. Kennedy ở New York và Sân bay Quốc tế Los Angeles, cũng như đường ống dẫn dầu Dakota Access nằm trong số các dự án xây dựng được phía Trung Quốc tài trợ. Trung Quốc cũng cấp vốn để thâu tóm các hãng công nghệ cao, gồm một công ty robot ở bang Michigan và các công ty khác.
Các con nợ cũng bao gồm các tên tuổi lớn như Amazon, AT&T, Verizon, Tesla và General Motors, Ford, Boeing và Walt Disney.
Báo cáo cho biết nhiều khoản vay đã được hướng đến mục tiêu “hỗ trợ xây dựng cơ sở hạ tầng quan trọng hoặc cho phép các công ty Trung Quốc mua lại các công nghệ quan trọng từ các công ty Mỹ”.
Vương quốc Anh đã nhận được 60 tỉ đô la tài trợ từ Trung Quốc, trong khi Đức, Pháp, Ý, Bồ Đào Nha và Hà Lan chiếm phần lớn trong tổng số 161 tỉ đô la tín dụng cho gần 1.800 dự án và hoạt động tại EU.
Tổng cộng, 1.193 nhà tài trợ và cho vay Trung Quốc đã cung cấp 2.200 tỉ đô tài trợ và cho vay tại 217 quốc gia và vùng lãnh thổ trong 24 năm qua, đưa Trung Quốc trở thành chủ nợ chính thức lớn nhất thế giới.
Cắt giảm ODA, chú trọng các dự án an ninh quốc gia
Thông thường, khối G7 xem các hoạt động của chủ nợ Trung Quốc như một rủi ro an ninh quốc gia và cách thức Trung Quốc tìm cách gia tăng ảnh hưởng toàn cầu. Tuy nhiên, báo cáo của AidData nói sự trỗi dậy của Trung Quốc là cạnh tranh thông qua bắt chước khối G7, cắt giảm ngân sách hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) trong khi tìm cách tài trợ cho các thỏa thuận tương tự.
Báo cáo trích dẫn các ví dụ về việc Mỹ tìm cách tài trợ cho việc mua lại cổ phần sở hữu trong các cơ sở hạ tầng quan trọng, bao gồm Cảng Piraeus của Hy Lạp, mỏ đất hiếm Tanbreez của Greenland, Kênh đào Panama và Cảng Darwin của Úc – tất cả đều vì lý do an ninh quốc gia. Một ví dụ khác được đề cập là việc giải thể Cơ quan Phát triển Quốc tế Mỹ (USAID) dưới thời Tổng thống Donald Trump, để thúc đẩy việc cho vay ở các nước thu nhập cao đối với các dự án được coi là quan trọng quốc gia.
Hồ sơ “mờ ảo”
AidData cho biết các nhà nghiên cứu của họ đã dành hơn 36 tháng để đánh giá các nguồn từ các thỏa thuận cho vay, hồ sơ trên sàn giao dịch chứng khoán và báo cáo từ các tổ chức bao gồm Ngân hàng Thế giới. Họ nhận thấy các hoạt động cho vay và tài trợ nước ngoài của Bắc Kinh ngày càng trở nên “mờ nhạt” trong những năm gần đây.
Việc tiếp cận hồ sơ vay cũng bị hạn chế hơn trong thời gian gần đây.
“Khả năng tiếp cận của chúng tôi với các hợp đồng vay có đầy đủ hồ sơ giữa phía Trung Quốc và các bên vay tăng trong giai đoạn 2010-2022, nhưng sau đó giảm mạnh trong hai năm 2022-2023”, Katherine Walsh, một đồng tác giả khác, cho biết.
Các nhà nghiên cứu lý giá có khả năng là chính quyền Trung Quốc đang tìm cách hạn chế sự giám sát. Các biện pháp này gồm chuyển tiền thông qua các công ty vỏ bọc tại các trung tâm tài chính nước ngoài, yêu cầu các thỏa thuận bảo mật và không tiết lộ thông tin nghiêm ngặt, thuê ngoài các vai trò công khai cho các thực thể không phải của Trung Quốc và che đậy nhiều tài liệu giao dịch.
Báo cáo cho biết những bước đi như vậy đã giúp Trung Quốc “lọt khỏi tầm ngắm” của các cơ quan quản lý, kiểm toán và phản gián. Walsh mô tả bối cảnh tài chính xuyên biên giới “đang trở nên mờ ám hơn đáng kể, vào thời điểm mà sự minh bạch cần thiết hơn bao giờ hết”.
Theo Nikkei Asia
