Philippines – khách mua gạo lớn nhất của Việt Nam – tuyên bố sẽ giảm nhập khẩu trong quí 1-2026 giữa lúc Việt Nam và các nước xuất khẩu gạo lớn mong chờ lệnh cấm nhập khẩu gạo sẽ được gỡ bỏ hoàn toàn đầu năm 2026.
Xuất khẩu gạo của Việt Nam dự kiến tiếp tục giảm trong năm 2025-2026 do các biến động từ hai khách hàng mua gạo lớn nhất là Philippines và Indonesia, vốn “ăn” khoảng 60% gạo xuất khẩu của Việt Nam. Các thị trường khác tăng trưởng mạnh, nhưng không đủ bù đắp cho khoảng trống lớn ở trên.
Việt Nam xuất khẩu 320.000 tấn gạo, đạt kim ngạch 169,8 triệu đô la trong tháng 11. Như vậy, trong 11 tháng đầu năm, lượng gạo xuất khẩu đạt 7,5 triệu tấn, với kim ngạch 3,83 tỉ đô la, giảm 11,5% về lượng và 27,7% về giá trị so với cùng kỳ năm 2024. Trước các diễn biến này, Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) dự báo lượng gạo xuất khẩu trong năm 2025 sẽ đạt khoảng 8 triệu tấn.
Năm ngoái, Việt Nam xuất hơn 9 triệu tấn gạo trị giá hơn 5,7 tỉ đô la, tăng 11% về khối lượng và 24% về giá trị so với năm trước đó. Philippines là thị trường tiêu thụ gạo lớn nhất với thị phần chiếm 46,1%. Indonesia và Malaysia là hai thị trường lớn kế tiếp, lần lượt chiếm 13,5% và 8,2%.
Bất ngờ nối tiếp bất ngờ từ thị trường lớn nhất
Bộ Nông nghiệp Philippines vừa thông báo nước này sẽ tiếp tục giảm đáng kể nhu cầu nhập khẩu gạo trong quí 1-2026, giữa bối cảnh mọi người trông chờ lệnh cấm nhập khẩu gạo dài bốn tháng sẽ được gỡ bỏ vào đầu năm 2026.
Bản tin mới nhất của Trung tâm Thông tin và Dịch vụ nông nghiệp và môi trường thuộc Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đưa tin: “Quyết định này được đưa ra dựa trên kết quả khả quan của sản xuất nội địa trong năm 2025, bất chấp những lo ngại về tác động của các cơn bão”.
Bộ Nông nghiệp Philippines nói sản lượng lúa cả năm 2025 dự báo sẽ đạt từ 19,61-19,89 triệu tấn. Dù thấp hơn một chút so với mục tiêu ban đầu, sản lượng này vẫn mức rất cao, gần với mức kỷ lục 20,06 triệu tấn của năm 2023 và vượt mức 19,09 triệu tấn của năm 2024.
Bộ trưởng Francisco Tiu Laurel Jr. cũng “dội gáo nước lạnh” vào ngành lúa gạo các nước vốn kỳ vọng Philippines sẽ sớm nối lại các đơn mua hàng lớn từ đầu năm 2026. Ông cảnh báo “sẽ có biện pháp ngăn chặn” các nhà cung cấp nước ngoài lợi dụng các biến động để ép giá.
Bên cạnh đó, Philippines khuyến khích đa dạng hóa nguồn cung và tìm kiếm các đối tác có thể đảm bảo giá cả và hợp tác lâu dài để ổn định thị trường trong nước. Chính phủ sẽ sớm công bố và triển khai các chính sách nhằm bảo vệ giá lúa tại ruộng và ngăn chặn các hành vi nhập khẩu mang tính trục lợi.
Philippines ban hành lệnh cấm nhập khẩu gạo trong 60 ngày có hiệu lực từ ngày 1-9 vừa rồi. Lệnh này sau đó được gia hạn đến cuối năm 2025.
Chính phủ lý giải lệnh cấm nhằm bảo vệ ngành lúa gạo nội địa.
Theo Cơ quan Thống kê Philippines (PSA), giá lúa tại ruộng (palay) đã giảm 27,8% so với cùng kỳ năm trước, chỉ còn 17,11 peso/kg, thậm chí có nơi xuống 8 peso/kg. Bộ trưởng Nông nghiệp Francisco Tiu Laurel Jr. cho biết nguyên nhân chính là lượng gạo nhập khẩu quá lớn đầu năm, khoảng 3,5 triệu tấn đến cuối tháng 9, vượt mục tiêu cả năm tới 800.000 tấn. Sau khi tự do hóa nhập khẩu từ năm 2019, Philippines không thể áp đặt hạn ngạch, khiến gạo giá rẻ tràn vào và kéo giá lúa nội địa xuống thấp. Vì vậy, chính phủ buộc phải áp dụng lệnh cấm để cứu giá lúa nội địa.
Philippines dự kiến sẽ nhập khẩu trở lại trong tháng 1-2026 với hạn ngạch khoảng 300.000 tấn, sau đó tiếp tục đóng cửa trong ba tháng kế tiếp để bảo vệ thị trường nội địa. Từ đầu năm tới, nước này sẽ áp dụng cơ chế thuế nhập khẩu linh hoạt. Theo đó, thuế sẽ thay đổi 5 điểm phần trăm cho mỗi 5% biến động của giá gạo quốc tế, dao động từ 15-35%.
Giới kinh tế nhận định lệnh cấm nhập khẩu kéo dài khiến hiệu quả điều chỉnh thuế bị giảm sút. Ông Arsenio Balisacan, Bộ trưởng Kinh tế của Philippines, cho rằng tác động của thuế quan sẽ “không còn nhiều ý nghĩa” khi nguồn cung nhập khẩu bị hạn chế quá mức.
Nhà xuất khẩu Việt Nam có gặp khó?
Chính sách cấm nhập khẩu gạo trong thời gian quá dài và tăng thuế nhập khẩu của Philippines sẽ gây xáo trộn lớn trên thị trường gạo thế giới. Một số chuyên gia cho rằng nếu Philippines tiếp tục siết nhập khẩu, các nước xuất khẩu như Việt Nam sẽ chuyển hướng sang thị trường khác, khiến Philippines gặp khó khi cần nhập khẩu nhanh do các biến động thiên tai.
Trong khi đó, Việt Nam nói các biến động của hai thị trường lớn Philippines và Indonesia sẽ tác động “không lớn” với ngành lúa gạo Việt. Hôm 11-9-2025, Bộ Nông nghiệp và Môi trường nói sự ổn định của chuỗi sản xuất và tiêu thụ nội địa, nguồn dự trữ quốc gia và việc tích cực mở rộng các thị trường thay thế sẽ bảo đảm đầu ra của ngành lúa gạo Việt Nam.
Trước khi Philippines tuyên bố hạn chế nhập khẩu trong quí 1-2026, Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) nhận định việc Philippines mở cửa trở lại trong tháng 1-2026 có thể tạo ra cơ hội ngắn hạn cho gạo Việt Nam. Tuy nhiên, mức thuế mới, cùng với thời gian nhập khẩu chỉ kéo dài một tháng, sẽ ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp Việt.
VFA dự báo giá gạo quốc tế sẽ biến động mạnh trong thời gian tới. Thái Lan và Ấn Độ tiếp tục cạnh tranh gay gắt, trong khi hàng tồn kho từ cuối năm 2025 và vụ Đông Xuân bắt đầu thu hoạch, có thể tạo sức ép lên giá gạo Việt Nam trong quí 1-2026.
Cú sốc Philippines chắc chắn sẽ tạo biến động mới với Việt Nam và thị trường lúa gạo thế giới trong đầu năm tới.
Sự sụt giảm về kim ngạch phản ánh rõ nét sự phân hóa của thị trường tiêu thụ toàn cầu. Trong nhóm 15 thị trường lớn, Philippines vẫn giữ vị trí dẫn đầu với 39,8% thị phần nhưng giá trị xuất khẩu sang quốc gia này đã giảm sâu 34,9%. Ngược lại, khu vực châu Phi và Nam Á ghi nhận sự tăng trưởng mạnh mẽ. Ghana và Bờ Biển Ngà lần lượt chiếm thị phần 12,8% và 11,5%, với mức tăng trưởng giá trị tương ứng là 29,8% và 79,8%. Đặc biệt, xuất khẩu sang Bangladesh tăng đột biến gấp 155,1 lần về giá trị do nhu cầu nội địa nước này tăng cao bất chấp vụ mùa bội thu, trong khi thị trường Malaysia lại chứng kiến mức giảm 51,3%.
Ricky Hồ / BSA Media
