Cuộc thi Khởi nghiệp Xanh lần thứ 12 – năm 2026 vừa đi qua hai vòng bán kết tại Hà Nội và Đắk Lắk, dành cho các dự án khu vực phía Bắc, miền Trung và Tây Nguyên. Cuối tuần tới, vòng bán kết thứ ba sẽ tiếp tục tại TP.HCM với các dự án phía Nam, trước khi những dự án được lựa chọn gặp nhau tại vòng chung kết vào cuối tháng 10.
Ở thời điểm cuộc thi đã đi được hơn nửa chặng đường, hai góc nhìn được đưa ra từ chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan và ông Lê Minh Hoan – nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội, gợi mở một câu chuyện rộng hơn kết quả của một cuộc thi: người trẻ học được gì sau mỗi lần trình bày dự án, và điều gì sẽ diễn ra khi họ bước khỏi “sân khấu” để trở lại với thị trường?
Một người gọi Khởi nghiệp Xanh là một “trường học” thực tiễn. Người kia đặt câu hỏi về “sáng hôm sau” của một cuộc thi khởi nghiệp.
Một giải thưởng có thể kết thúc sau đêm chung kết, còn quá trình hình thành một doanh nghiệp nhiều khi chỉ vừa bắt đầu.
👉 Cuộc thi như một “trường học”
Tại vòng bán kết phía Bắc, diễn ra ngày 5 và 6/9 ở Hà Nội, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan dành khá nhiều thời gian nói với các thí sinh về chuyện học.
Theo bà, những dự án có mặt tại bán kết đã vượt qua sơ khảo, sàng lọc, các chương trình tập huấn và nhận được nhiều góp ý từ chuyên gia. Nhưng vượt qua những chặng ấy chưa có nghĩa là đã hoàn thiện.
“Đây là thành công bước đầu của các bạn, nhưng thực sự đây mới là bắt đầu một chương trình học mới của chúng ta”, bà nói.
Cách gọi một cuộc thi khởi nghiệp là “trường học” đáng chú ý ở chỗ nó thay đổi cách nhìn về kết quả.
Nếu mục đích chủ yếu là tìm người thắng cuộc, phần quan trọng nhất sẽ nằm ở bảng điểm cuối cùng. Nhưng nếu coi đây là một quá trình học, giá trị còn nằm trong những câu hỏi của giám khảo, những lần phải sửa lại mô hình kinh doanh, những điểm yếu bị chỉ ra, những dự án khác mà người khởi nghiệp được quan sát và cả những quan hệ có thể hình thành giữa những người cùng tham dự.
Bà Phạm Chi Lan cho rằng mỗi vòng thi, mỗi lần trình bày và nhận phản biện đều là dịp để người làm dự án nhìn lại công việc của mình. Dù đi tiếp hay dừng lại, họ vẫn phải tiếp tục con đường kinh doanh, tiếp tục điều chỉnh sản phẩm và tìm cách thích nghi với thị trường.
Bà cũng nhấn mạnh công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày nay không chỉ nằm trong bản thân sản phẩm, mà đã đi vào cách tổ chức kinh doanh, vận hành doanh nghiệp và thiết lập quan hệ thị trường.
Nhìn từ góc độ ấy, cuộc thi chỉ tạo ra một môi trường mô phỏng. Bài kiểm tra khó hơn nằm ngoài cuộc thi.
Ông Lê Minh Hoan gọi tên rất cụ thể những câu hỏi đang chờ người khởi nghiệp ở bên ngoài “sân khấu”: “Không thể chỉ trao một giải thưởng rồi ai về nhà nấy, bởi khởi nghiệp đâu có kết thúc sau một đêm chung kết.
Nhiều khi khởi nghiệp thật sự bắt đầu từ sáng hôm sau, khi phải trả lời những câu hỏi rất đời thường: hàng làm ra rồi bán cho ai, bao bì như vậy có được không, giá này có ai mua không, đưa vào siêu thị bằng cách nào, muốn xuất khẩu thì cần thêm điều gì, và nếu ngày mai đơn hàng tăng gấp mười lần thì có làm nổi không?”.
Đó gần như là một danh sách những bài kiểm tra của thị trường.
Sản phẩm có thể được đánh giá tốt trong vài chục phút trước ban giám khảo, nhưng doanh nghiệp phải trả lời những câu hỏi ấy mỗi ngày. Một ý tưởng có thể tạo ấn tượng tại cuộc thi, nhưng khi bước vào hệ thống phân phối, người làm dự án phải tính đến giá thành, sản lượng, bao bì, tiêu chuẩn, dòng tiền và khả năng cung ứng. Có đơn hàng là một bước; có đủ năng lực thực hiện đơn hàng lại là câu chuyện khác.
Vì thế, ông Lê Minh Hoan gọi những câu hỏi tưởng như nhỏ ấy là “cuộc đời thật của một sản phẩm”.
👉 Đừng chỉ hỏi quê mình thiếu gì
Nếu “trường học” là một cách nhìn về quá trình trưởng thành của người khởi nghiệp, thì một trục khác nổi lên khá rõ tại Khởi nghiệp Xanh năm nay là câu chuyện tài nguyên bản địa.
Qua hai vòng bán kết, có thể bắt gặp những dự án đi từ nông sản, cây dược liệu, thực phẩm đến phụ phẩm nông nghiệp, chất thải, công nghệ chế biến, mô hình tuần hoàn và các giải pháp số.
Ở vòng miền Trung – Tây Nguyên, Chuyên gia Phạm Chi Lan đặc biệt chú ý đến những dự án tìm cách tạo giá trị mới từ những thứ vốn bị xem là bỏ đi.
“Nhiều thứ tưởng là phế liệu bỏ đi lại thành hàng hóa, tạo công ăn việc làm cho nhiều đối tượng khác nhau”, bà nhận xét.
Điểm đáng chú ý không chỉ ở chuyện tận dụng một loại phế phẩm.
Khi một thứ từng là chi phí xử lý hoặc bị thải bỏ trở thành nguyên liệu của một chuỗi sản xuất khác, câu chuyện đã chuyển từ xử lý chất thải sang tạo giá trị. Nếu quá trình đó đồng thời tạo thêm việc làm, bổ sung thu nhập cho người sản xuất hoặc hình thành một mắt xích mới trong chuỗi kinh tế địa phương, khái niệm “xanh” bắt đầu có nội dung kinh tế cụ thể hơn.
Ông Lê Minh Hoan tiếp cận vấn đề từ một câu hỏi khác. Theo ông, thay vì luôn bắt đầu bằng câu hỏi địa phương còn thiếu gì, người khởi nghiệp có thể thử nhìn ngược lại:
“Đừng chỉ hỏi: quê mình thiếu gì?
Hãy thử hỏi: quê mình có gì mà nơi khác không có?
Rồi hỏi tiếp: làm sao để điều đang có trở thành điều đáng giá?”.
Ba câu hỏi ngắn nhưng đặt ra một cách nhìn khác về tài nguyên bản địa.
Một trái dừa, cây sen, hạt ca cao hay món ăn quê nhà tự thân chưa tạo nên một mô hình kinh doanh. Ông Lê Minh Hoan viết rằng người khởi nghiệp cần nhìn lại những thứ rất quen thuộc bằng một con mắt khác: “Một trái dừa không chỉ là trái dừa. Một cây sen không chỉ có hoa sen. Một hạt ca cao không chỉ là hạt nguyên liệu. Một món ăn quê nhà không chỉ nằm lại trong căn bếp”.
Điều quyết định phần giá trị được cộng thêm nằm phía sau nguyên liệu. “Nếu có tri thức, công nghệ, thiết kế, tiêu chuẩn, câu chuyện văn hóa và thị trường, những thứ tưởng rất bình thường có thể bước lên một nấc thang giá trị khác”.
Qua đó, một điểm đáng lưu ý trong khởi nghiệp dựa trên tài nguyên địa phương: câu chuyện không còn đơn thuần là tìm một đặc sản rồi đóng gói thành sản phẩm.
Tài nguyên phải đi qua một quá trình chuyển hóa.
Ông Lê Minh Hoan viết khá rõ: “Tài nguyên tự nó chưa phải là nguồn lực. Nó chỉ trở thành nguồn lực khi được đánh thức bằng tri thức, khoa học công nghệ, sự sáng tạo và khả năng kết nối với thị trường”.
Đây cũng chính là khoảng cách giữa có nguyên liệu và có một doanh nghiệp.
👉 Một dự án khó đi xa nếu đi một mình
Sau hai ngày theo dõi vòng bán kết miền Trung – Tây Nguyên, một điều khác được bà Phạm Chi Lan nhắc đến là khả năng các dự án sử dụng sản phẩm, dịch vụ của nhau.
Một doanh nghiệp có thể cung cấp bao bì cho doanh nghiệp khác. Một phụ phẩm của quy trình này có thể trở thành nguyên liệu của quy trình khác. Những dự án cùng xuất phát từ một vùng nguyên liệu có thể chia sẻ thông tin, thị trường hoặc một phần năng lực sản xuất.
Ở đây, câu chuyện Khởi nghiệp Xanh chuyển từ năng lực của từng dự án sang khả năng hình thành mạng lưới.
Theo bà Phạm Chi Lan, việc một mạng lưới “Doanh nông Xanh” đang dần được hình thành ở ba miền có thể tạo thêm điều kiện để các dự án kết nối, hợp tác và mở rộng thị trường, thay vì mỗi doanh nghiệp phải tự đi một con đường riêng.
Ý này gặp khá trực tiếp với cách ông Lê Minh Hoan mô tả vai trò của một chương trình hỗ trợ khởi nghiệp.
Theo ông, Khởi nghiệp Xanh không phải để “cứu” người khởi nghiệp, cũng không phải đem một công thức có sẵn đặt xuống mọi địa phương.
Công việc cần làm là: “…nối những điểm còn rời rạc lại với nhau: nối người làm sản phẩm với chuyên gia, nối người trẻ với doanh nghiệp, nối tài nguyên bản địa với công nghệ, nối sản phẩm với thị trường, nối một ước mơ nhỏ với một cộng đồng đủ rộng để người ta biết rằng mình không đi một mình”.
Có lẽ đây là một trong những đoạn quan trọng nhất khi nhìn vào hành trình phía sau một cuộc thi.
Người khởi nghiệp thường bắt đầu từ một năng lực cụ thể. Có người hiểu rất sâu một loại cây trồng. Có người giỏi công nghệ. Có người làm được sản phẩm nhưng chưa biết bán hàng. Có dự án đã có khách hàng nhưng chưa đủ năng lực chuẩn hóa sản xuất. Có người hiểu thị trường trong tỉnh mình nhưng chưa từng tiếp cận hệ thống bán lẻ lớn hoặc thị trường xuất khẩu.
Không ai có thể sở hữu ngay toàn bộ những năng lực ấy.
Vì vậy, nếu cuộc thi chỉ tìm ra một số dự án tốt rồi kết thúc, phần khó nhất vẫn còn nguyên. Còn nếu từ cuộc thi hình thành được những kết nối giữa dự án với doanh nghiệp, nhà khoa học, chuyên gia công nghệ, thị trường, hệ thống phân phối và các dự án khác, giá trị của chương trình có thể tiếp tục sau khi sân khấu đã tắt đèn.
👉 Đi ra thế giới trước hết là đưa mình lên chuẩn thế giới
Trong phát biểu tại vòng bán kết phía Bắc, bà Phạm Chi Lan lưu ý rằng công nghệ và đổi mới sáng tạo đang ngày càng tác động đến toàn bộ hoạt động của doanh nghiệp, từ sản phẩm đến quản trị và quan hệ thị trường. Theo bà, người khởi nghiệp không thể chỉ dừng ở một ý tưởng tốt mà phải liên tục cập nhật kiến thức, công nghệ, phương thức quản trị và cách tiếp cận thị trường.
Ông Lê Minh Hoan đi thêm một bước khi đặt những yêu cầu đó trong câu chuyện doanh nghiệp muốn bước ra thị trường lớn hơn.
“Doanh nghiệp trong cục diện thị trường hôm nay không chỉ cần một tấm chứng nhận. Họ cần tiêu chuẩn, công nghệ, quản trị, dữ liệu, R&D, chuyển đổi xanh, thị trường và những mối nối mới”.
Danh sách ấy cho thấy việc làm ra một sản phẩm mới chỉ là điểm xuất phát.
Với những dự án nói đến mục tiêu xuất khẩu, thách thức còn lớn hơn.
Ông Lê Minh Hoan viết: “Đi ra thế giới không chỉ là đưa được một container hàng ra cảng. Đi ra thế giới trước hết là đưa mình lên chuẩn thế giới”.
Và ông đặt ngay sau đó những ranh giới khá cụ thể: “Không thể mang sự dễ dãi vào một thị trường khắt khe, không thể kể câu chuyện xanh khi quy trình chưa xanh, không thể nói bền vững nếu người nông dân vẫn đứng ngoài chuỗi giá trị, và cũng không thể nói thương hiệu nếu hôm nay làm một kiểu, ngày mai làm một kiểu khác”.
Đặt trong bối cảnh Khởi nghiệp Xanh, những yêu cầu này cũng giúp làm rõ hơn chữ “xanh”.
Một sản phẩm có nguyên liệu thiên nhiên chưa đủ để được coi là xanh. Tận dụng phụ phẩm là một hướng đi, nhưng doanh nghiệp còn phải chứng minh hiệu quả của quy trình. Nói về sinh kế cộng đồng cần được thể hiện bằng cách người dân tham gia và được hưởng lợi trong chuỗi giá trị. Còn muốn vào những thị trường có yêu cầu cao, câu chuyện thương hiệu phải đi cùng tiêu chuẩn và khả năng duy trì chất lượng ổn định.
Nói cách khác, màu xanh không thể chỉ nằm trên bao bì hay trong câu chuyện truyền thông. Nó phải đi vào cách doanh nghiệp tổ chức chuỗi giá trị.
👉 Sau chung kết là gì?
Cuộc thi Khởi nghiệp Xanh năm nay vẫn còn vòng bán kết phía Nam và chung kết tại TP.HCM.
Sẽ có thêm những dự án được lựa chọn. Sẽ có giải thưởng. Và giống như mọi cuộc thi, sẽ có người bước lên sân khấu nhận giải, cũng có những dự án dừng lại trước đó.
Nhưng bà Phạm Chi Lan đã lưu ý ở cả hai vòng bán kết rằng việc đi tiếp hay dừng lại không nên là cách duy nhất để nhìn vào kết quả của người tham dự. Những phản biện nhận được trong cuộc thi có thể trở thành dữ liệu để người khởi nghiệp sửa sản phẩm, hoàn thiện mô hình và tìm cách thuyết phục thị trường tốt hơn. Tại Đắk Lắk, bà tiếp tục xem quá trình này như sự chuẩn bị để người trẻ bước vào một môi trường rộng lớn và khó hơn nhiều – môi trường kinh doanh thực tế.
Ông Lê Minh Hoan cũng không đặt đích đến ở một giải thưởng. Ông hình dung hành trình của người trẻ Khởi nghiệp Xanh bằng “những lớp học, chuyến khảo sát, cuộc kết nối, đối thoại về tiêu chuẩn, R&D, kinh tế xanh, thị trường quốc tế”. Và dù cách làm có thể thay đổi, ông cho rằng mạch bên trong vẫn là “làm sao để người Việt tự tin hơn bằng chính năng lực của mình”.
Sự tự tin ấy, theo ông, cũng cần một thước đo rất cụ thể: “Không phải tự hào bằng lời nói, mà bằng sản phẩm. Không phải yêu hàng Việt chỉ vì đó là hàng Việt, mà vì hàng Việt đủ tốt để được lựa chọn”.
Sau hai vòng bán kết, có lẽ đây cũng là một cách để nhìn vào những dự án đang tiếp tục hành trình Khởi nghiệp Xanh.
Không chỉ hỏi dự án nào sẽ vào chung kết. Có thể hỏi thêm: sản phẩm ấy giải quyết vấn đề gì của thị trường; nguồn tài nguyên địa phương được nâng giá trị như thế nào; công nghệ tham gia ở đâu; người dân được hưởng lợi ra sao; tiêu chuẩn nào cần phải đạt; ai sẽ mua sản phẩm; và dự án có thể kết nối với ai để đi xa hơn?
Bởi chung kết rồi sẽ kết thúc. Còn những câu hỏi ấy sẽ theo một doanh nghiệp trong nhiều năm sau đó.
Và như ông Lê Minh Hoan viết ở cuối bài gửi chương trình:
“Đừng chỉ nhìn một vùng đất bằng những gì đang có. Hãy nhìn bằng những gì nó có thể trở thành”.
Bà Vũ Kim Anh, Phó Giám đốc Trung tâm BSA, Trưởng Ban tổ chức Cuộc thi Khởi nghiệp Xanh, nhấn mạnh Khởi nghiệp Xanh không dừng lại ở một cuộc thi, mà là hành trình đồng hành lâu dài với cộng đồng khởi nghiệp. Sau mỗi mùa thi, các dự án tiếp tục được hỗ trợ thông qua các chương trình huấn luyện, tư vấn, mentor, kết nối chuyên gia, xúc tiến thương mại và tiếp cận thị trường. Sự đồng hành này không chỉ dành cho những dự án đoạt giải, mà mở rộng đến các dự án tham gia chương trình, với mục tiêu giúp họ từng bước hoàn thiện sản phẩm, mô hình kinh doanh và năng lực phát triển doanh nghiệp.
