Việt Nam đang gặp áp lực khi Philippines – thị trường nhập gần 50% gạo Việt Nam – ngừng nhập khẩu tạm thời trong 60 ngày từ tháng tới, trong bối cảnh các nước nhập khẩu gạo ngừng mua chờ giá toàn cầu hạ nhiệt.
Hôm 6-8, Tổng thống Ferdinand Marcos Jr. đã ra lệnh tạm ngưng toàn bộ hoạt động nhập khẩu gạo trong 60 ngày nhằm bảo vệ nông dân trong nước.
Quyết định này được đưa ra theo đề nghị của Bộ Nông nghiệp và sẽ có hiệu lực từ ngày 1-9. Theo Bộ Nông nghiệp Mỹ, Philippines vẫn là nhà nhập khẩu gạo hàng đầu thế giới, với lượng nhập khẩu tăng vọt gần 30% lên 4,68 triệu tấn trong năm 2024 so với năm trước.
Thách thức nửa cuối năm với nhà xuất khẩu Việt Nam
Sự phụ thuộc của Philippines vào gạo nhập khẩu đã tăng vọt kể từ năm 2019, đạt đỉnh vào năm 2022 trước khi giảm nhẹ vào năm 2023.
Theo các số liệu của chính phủ Philippines, nhu cầu tiêu thụ gạo ở nước này có xu hướng tăng hàng năm, từ mức dưới 15 triệu tấn năm 2019, đến năm 2024 đã tăng lên 17,2 triệu tấn trong năm 2024. Dự kiến lượng tiêu thụ đạt 17,8 triệu tấn trong năm 2025.
Trong khi đó, Philippines chỉ có thể tự sản xuất khoảng 13 triệu tấn gạo, phải nhập trung bình hơn 3-4 triệu tấn mỗi năm trong các năm gần đây. Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA) nói Philippines tiếp tục là nước nhập khẩu gạo lớn nhất trong năm 2024-2025 do canh tác lúa gặp các vấn nạn El Nino, La Nina và các cơn bão lớn liên tiếp.
Lượng nhập khẩu của Philippines trong năm 2024 đã tăng gần 30% so với năm trước, đạt 4,68 triệu tấn, trị giá hơn 2,6 tỉ đô la. Mức dự kiến nhập khẩu của năm 2025 là 4,925 triệu tấn.
Việt Nam là nước cung ứng gạo hàng đầu của Philippines, trung bình trên 3-4 triệu tấn mỗi năm kể từ năm 2022. Năm 2024, Việt Nam là nhà bán hàng lớn nhất với 4,15 triệu tấn gạo, chiếm gần 73% lượng nhập khẩu của xứ đảo. Hai nguồn nhập khẩu lớn kế tiếp là Thái Lan và Pakistan, trong khi Myanmar và Ấn Độ chiếm tỷ lệ nhỏ.
Lệnh tạm ngừng nhập khẩu từ Philippines sẽ tạo thêm áp lực lên kế hoạch xuất khẩu gạo của Việt Nam.
Philippines hiện chiếm 43,3% thị phần gạo Việt Nam, trong khi Ghana và Bờ Biển Ngà chỉ lần lượt chiếm 10,5% và 10,7%. Các thị trường truyền thống khác như Indonesia, Malaysia cũng đang giảm đơn hàng hoặc chờ giá xuống thấp hơn mới mua vào, khiến dư địa tiêu thụ không mấy sáng sủa.
Gạo Việt Nam cũng đang đối mặt với sức ép giảm giá toàn cầu. Giá xuất khẩu bình quân 7 tháng đầu năm chỉ đạt khoảng 514 đô la/tấn, giảm 18,4% so với cùng kỳ 2024. Xuất khẩu tăng, nhưng tiền thu vào lại giảm, khiến biên lợi nhập càng thít chặt cổ doanh nghiệp ngành gạo.
Việt Nam đặt mục tiêu kim ngạch xuất khẩu gạo cả năm 2025 đạt 5,7 tỉ USD, trong nửa đầu năm gạo xuất khẩu chỉ đạt 2,6 tỉ đô la. Vì thế, mục tiêu đạt doanh số 3,1 tỉ đô la trong nửa cuối năm trở thành thách thức lớn. Chính phủ Việt Nam đã điều chỉnh mục tiêu xuất khẩu cả năm chỉ còn 5,5 tỉ đô la, giảm 4,4% so với năm 2024.
Bài toán khó của xứ đảo
Philippines tiếp tục nhập khẩu gạo một phần do sự kết hợp của những sai lầm trong chính sách, chẳng hạn như sản xuất trì trệ và những thiếu sót trong việc hỗ trợ nông dân địa phương, khiến nước này phụ thuộc vào các quốc gia khác để có đủ nguồn cung.
Khi thiên tai ập đến Philippines, và tần suất thời tiết khắc nghiệt ngày càng tăng, các đồng lúa phải gánh chịu phần lớn tổn hại, khiến giá gạo tăng cao.
Hàn Quốc đã viện trợ 2.016 tấn gạo cho Philippines vào đầu tháng 8, phần lớn được phân bổ cho bộ phúc lợi xã hội, nhằm “hỗ trợ ứng phó nhanh chóng với các cuộc khủng hoảng nhân đạo và tình trạng thiếu gạo kéo dài ở các cộng đồng dễ bị tổn thương”.
Đầu năm nay, Philippines đã giải phóng lượng gạo dự trữ trong các kho hàng của mình để kiểm soát lạm phát.
Quyết định tạm ngưng được đưa ra sau khi Bộ Nông nghiệp nhận thấy giá gạo trong nước “sụt giảm mạnh”. Dữ liệu của chính phủ cho thấy giá gạo trong tháng 7 đã giảm 15,9% so với cùng kỳ năm ngoái, do thuế nhập khẩu thấp hơn.
“Đây là một sự cân bằng mong manh giữa nhiệm vụ bảo vệ nông dân trồng lúa trước áp lực của gạo ngoại, đồng thời bảo đảm người tiêu dùng trong nước có thể mua được gạo với giá thích hợp”, Bộ trưởng Nông nghiệp Francisco Tiu Laurel Jr. phát biểu trong một thông cáo.
Quyết định này trùng với cao điểm của vụ thu hoạch. Nhà kinh tế học Robert Dan Roces thuộc tập đoàn SM Investments Corp. cũng đồng tình với nhận định rằng động thái này sẽ bảo vệ nông dân địa phương khỏi tình trạng giá cả sụt giảm.
Ngành nông nghiệp trong lịch sử chiếm 10% sản lượng kinh tế của Philippines, sử dụng 25% lao động của xứ đảo.
“Gạo là động lực chính đằng sau mức lạm phát thấp kỷ lục 0,9% trong tháng 7. Bất kỳ sự thắt chặt nguồn cung nào cũng có thể đảo ngược xu hướng giảm lạm phát này”, Roces nói với Nikkei Asia.
Ông Roces cũng tin rằng động thái của Philippines khó làm giá gạo toàn cầu tăng đột biến, bởi giá có thể bị ảnh hưởng của “các yếu tố lớn hơn – như lệnh cấm xuất khẩu của Ấn Độ và điều kiện thu hoạch của Đông Nam Á – vẫn đang tiếp tục chi phối thị trường toàn cầu”.
Tuy vậy, nhà kinh tế trưởng Michael Ricafort tại Ngân hàng Thương mại Rizal cho rằng quyết định của Philippines sẽ khiến giá gạo toàn cầu xuống thấp hơn.
Ông Raul Montemayor, Giám đốc Quốc gia của Liên đoàn Nông dân Tự do (FFF) lại nghi ngờ về động thái của chính phủ.
“Các nhà nhập khẩu có thể sẽ đẩy nhanh việc giao hàng trước ngày 1-9. Lẽ ra động thái này phải đi kèm với việc tăng thuế để loại bỏ nguồn cung dư thừa và ngăn chặn tình trạng nhập khẩu quá mức”.
Ông Montemayor lưu ý rằng động thái này có thể bị các nước xuất khẩu khác và các nhà nhập khẩu Philippines đặt dấu chấm hỏi, bởi ngay cả khi lệnh này là hợp pháp vẫn có thể bị xem là vi phảm các quy tắc của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).
“Không thể tái áp đặt các hạn chế định lượng chỉ vì đang vào mùa thu hoạch”, ông nói thêm.
Tương tự, Tổng thống Marcos cũng chưa ban hành bất kỳ chỉ thị nào về việc tăng thuế nhập khẩu gạo. Bộ Nông nghiệp đã đề xuất tăng thuế gạo lên 25% từ mức 15% hiện tại, sau khi Philippines giảm thuế vào tháng 7-2024 để giảm giá tiêu dùng.
Theo BSA Media, Nikkei Asia, Reuters
Ricky Hồ / BSA Media
