Ngành nông nghiệp và thực phẩm của Thái Lan đang đứng trước một bước ngoặt lớn: Dấu chân carbon (carbon footprint) của nông sản đang nhanh chóng trở thành thước đo tiêu chuẩn mới. Giá cả không còn là yếu tố quyết định chốt đơn với người mua ở các thị trường cao cấp.
Việt Nam đang hành động quyết liệt, tiếp thị các sản phẩm “xanh” và bứt phá vượt mặt các đối thủ cạnh tranh, Trong khi đó, Thái Lan vẫn mắc kẹt trong cái bẫy cơ cấu cũ: thiếu vốn, thiếu sự phối hợp và thiếu một cú hích đồng bộ mang tầm quốc gia.
Ngành nông nghiệp Thái Lan đã thúc giục chính phủ phải đưa vấn đề thành chương trình nghị sự quốc gia trước khi hàng xuất khẩu của Thái Lan phải đối mặt với các rào cản thương mại dài hạn.
Mô hình kinh tế phát thải thấp
Phát biểu tại hội nghị thường niên năm 2025 của Mạng lưới sản xuất và tiêu dùng Bền vững Thái Lan, ông Pornsil Patcharintanakul, Chủ tịch Hiệp hội Thức ăn chăn nuôi Thái Lan, tin rằng thành công của nông nghiệp Thái Lan từng được đánh giá bằng sản lượng và giá cả. Tức là ai bán rẻ hơn và giao hàng nhiều hơn thì người đó “thắng”.
Nhưng ngày nay, bối cảnh thương mại toàn cầu đã thay đổi căn bản.
Các yếu tố môi trường, đặc biệt là phát thải khí nhà kính, đã trở thành điều kiện then chốt định hình quyết định mua hàng của các đối tác lớn trên toàn cầu.
Một “hồi chuông cảnh tỉnh” rõ ràng đến từ thương vụ gạo của Thái Lan với Singapore. Thái Lan đã ký thành công hợp đồng 5 năm để cung cấp 100.000 tấn gạo.
Tuy nhiên, chỉ ba ngày sau, Việt Nam đã gây chấn động thị trường khi chào bán gạo đi kèm với tín chỉ carbon, chuyển trọng tâm từ số tấn và đơn giá sang khía cạnh môi trường.
Thông điệp rất rõ ràng: Các đối thủ cạnh tranh của Thái Lan đã bước từ thương mại truyền thống sang mô hình kinh tế ít carbon.
Trong tương lai gần, người mua toàn cầu sẽ không hỏi: “Gạo Thái giá bao nhiêu?” Họ sẽ hỏi: “Lượng carbon trong bao gạo này như thế nào?”. Nếu thương gia Thái không thể trả lời rõ ràng câu hỏi này, các thị trường cao cấp có thể đóng sầm cửa ngay lập tức.
Chuỗi cung ứng dài mất ưu thế
Ngành nông nghiệp và thực phẩm của Thái Lan rất phức tạp với chuỗi cung ứng dài, từ đầu vào thượng nguồn như hạt giống (gạo, ngô, sắn), đến các cơ sở sấy khô và nhà máy thức ăn chăn nuôi ở trung nguồn, và hạ nguồn là chăn nuôi, chế biến và sản xuất xuất khẩu.
Sự phức tạp đó khiến việc “quản lý dấu chân carbon” trở nên khó khăn vì mọi mắt xích đều liên kết với nhau.
Thách thức khó khăn nhất nằm ở thượng nguồn với các hộ nông dân nhỏ lẻ.
Khi khu vực tư nhân thúc đẩy các thay đổi như cấm đốt rơm rạ hoặc giảm sử dụng phân bón hóa học để cắt giảm khí thải, nông dân thường phản hồi bằng một câu hỏi thẳng thừng: “Các anh sẽ trả thêm bao nhiêu baht cho mỗi kg?”
Đây không phải là sự ích kỷ. Đó là vấn đề về sinh kế và sự thiếu vắng các động lực kinh tế.
Các giải pháp kiểu cũ, như ép buộc tuân thủ thông qua luật pháp hoặc hình phạt, sẽ không hiệu quả. Điều cần thiết là một cách thức để tạo ra “lợi thế” thực sự: lợi nhuận cao hơn cho việc sản xuất theo phương thức thân thiện với môi trường.
Truy xuất nguồn gốc bằng công nghệ số hóa là then chốt
Chiến trường cốt lõi trong kỷ nguyên carbon là dữ liệu đáng tin cậy.
Thái Lan không thể tuyên bố gạo của mình ít carbon chỉ bằng những lời hứa mơ hồ. Họ cần các hệ thống truy xuất nguồn gốc chính xác và các phép đo được quốc tế chấp nhận.
Hiện tại, khu vực tư nhân đang chật vật tự xoay xở, ví dụ như hợp tác với Đại học Công nghệ King Mongkut Thonburi để dành hai năm thu thập dữ liệu thực địa nhằm xác minh dấu chân carbon của 5 triệu tấn ngô.
Việc xây dựng công nghệ và cơ sở hạ tầng dữ liệu lớn (big-data) đòi hỏi sự đầu tư khổng lồ, vượt xa khả năng của những nông dân nhỏ và doanh nghiệp quy mô vừa.
Đây là nơi sự đổi mới sáng tạo phải thay thế các quy trình thủ công, tạo ra những con số mà thế giới sẽ tin tưởng.
Mảnh ghép còn thiếu: khả năng lãnh đạo của chính phủ
Ngay cả khi các doanh nghiệp bắt đầu thích ứng, trở ngại lớn nhất vẫn là sự vắng mặt của một “chủ trì” chính sách rõ ràng.
Hơn mười bộ ngành có liên quan, từ nông nghiệp, thương mại, công nghiệp, tài nguyên và môi trường, và các bộ khác. Nhưng mỗi nơi làm một kiểu, rất đơn lẻ.
Chính sách tồn tại ở các cấp như vụ, cục hay bộ. Nhưng không có một chính sách quốc gia thống nhất để tích hợp, liên kết mọi thứ lại với nhau.
Ba lỗ hổng lớn
Khoảng trống chính sách quốc gia gây ra ba vấn đề lớn:
- Ngân sách không đồng bộ: Nếu không có quy hoạch tổng thể quốc gia, sẽ không có khuôn khổ tài trợ nhất quán để hỗ trợ nông dân áp dụng công nghệ.
- Tiêu chuẩn gây nhầm lẫn: Nông dân không biết phải tuân theo tiêu chuẩn nào, làm chậm quá trình thích ứng và đánh mất cơ hội.
- Quyền lực thương lượng thấp: Trong các cuộc đàm phán toàn cầu, nếu không có chính phủ dẫn dắt, các doanh nghiệp Thái Lan có nguy cơ bị chèn ép bởi các biện pháp thương mại đơn phương.
“Quả bom hẹn giờ” sẽ phát nổ trong hai năm tới
Các bên liên quan cảnh báo rằng Thái Lan đang đi vào ngõ cụt.
Nếu chính phủ hiện tại không sớm thiết lập một chương trình nghị sự quốc gia nghiêm túc về dấu chân carbon, hậu quả có thể ập đến trong vòng hai năm tới.
Đến lúc đó, hàng xuất khẩu nông sản của Thái Lan, đặc biệt là gạo, có thể bị khóa chặt khỏi các thị trường toàn cầu trọng điểm, không phải vì Thái Lan thiếu nguồn cung hay giá quá đắt, mà vì thiếu chứng nhận carbon mà người mua ngày càng yêu cầu khắt khe.
Tương lai của hàng triệu hộ nông dân Thái Lan có thể phụ thuộc vào việc liệu chính phủ có chọn dẫn đầu ngay bây giờ hay để hệ thống tự sụp đổ.
Theo The Nation
Ricky Hồ / BSA Media
